Ang TULA: Kahulugan at Mga Elemento Nito

Ano ang tula?

Ang tula ay isang anyo ng sining o panitikan na naglalayong maipahayag ang damdamin sa malayang pagsusulat. Ito ay isang piraso ng makasining na panulat kung saan ang pagpapahayag ng mga damdamin at ideya ay binibigyan ng kasidhian partikular na sa sistema ng pagbasa o diction, ritmo, at mga imahe.

Ano-ano ang mga elemento ng tula?

Ang mga pangkaraniwang elemento ng tula ay ang mga sumusunod:

1. Sukat (Meter) - tumutukoy sa sukat ng taludtod (line) sa 1 saknong; bilang ng pantig (syllable) sa bawa't taludtod. Ang bawat linya sa tula ay dapat sumunod sa istrakturang ito. Ang isang tula ay binubuo ng mga bloke ng mga linya, na nagpapahiwatig ng isang solong hibla ng pag-iisip. Sa loob ng mga bloke na iyon, kailangang isama ang isang istraktura ng mga pantig na sumusunod sa ritmo. Ito ang metro o metrical form ng tula.

Ang sukat ay binubuo ng dalawang bahagi:     a.Ang bilang ng mga pantig     b. Isang pattern ng pagbibigay diin sa mga pantig na iyon

2. Saknong (Stanza) - grupo ng mga salita o taludtod sa isang tula. Ang isang partikular na saknong ay may isang tukoy na metro, scheme ng tugma, atbp. Batay sa bilang ng mga linya, ang mga saknong ay pinangalanan bilang couplet (2 linya), Tercet (3 linya), Quatrain (4 na linya), Cinquain (5 linya), Sestet ( 6 na linya), Septet (7 linya), Octave (8 linya).

3.Tugma (Rhyme) - pagkakaparehas ng tunog sa huling bahagi ng isang taludtod. Kapag sumulat ka ng tula na may tugma, nangangahulugan ito na ang mga huling salita o tunog ng mga linya ay tumutugma sa bawat isa sa ilang anyo. Hindi lahat ng tula ay may tugma. Malayang taluturan o free verse ang tawag sa isang tulang walang sinusunod na tugma.

4. Iskema ng Tugma (Rhyme Scheme)- Bilang pagpapatuloy ng tugma, ang iskema ng tugma ay isa rin sa mga pangunahing elemento ng tula. Sa mga simpleng salita, tinukoy ito bilang pattern ng tula. Alinman sa mga huling salita ng una at pangalawang linya ay tumutugma sa bawat isa, o ang una at ang pangatlo, pangalawa at ang pang-apat at iba pa. Ito ay tinukoy ng mga alpabeto tulad ng aabb (Unang linya katugma ng ika-2, ika-3 linya sa ika-4); abab (ika-1 sa ika-3, ika-2 sa ika-4); abba (ika-1 sa ika-4, ika-2 sa ika-3), atbp.

5. Ritmo (Rhythm) - ito ang musikang ginawa ng mga pahayag ng tula, na kinabibilangan ng mga pantig sa mga linya. Ang pinakamagandang paraan ng pag-unawa dito ay basahin nang malakas ang tula, at maunawaan ang binibigyang diin at hindi ng mga syllable.

6. Tema (Theme) - Ito ang tungkol sa tula. Ang tema ng tula ay ang sentral na ideya na nais iparating ng makata. Maaari itong isang kwento, o isang pag-iisip, o isang paglalarawan ng isang bagay o ibang tao; anumang bagay na tungkol sa tula.

7. Simbolismo (Symbolism) - Kadalasan ang mga tula ay naghahatid ng mga ideya at kaisipan gamit ang mga simbolo. Ang isang simbolo ay maaaring tumayo para sa maraming mga bagay nang sabay-sabay at hahantong sa mambabasa sa isang sistematiko at nakabalangkas na pamamaraan ng pagtingin sa mga bagay. Kadalasan isang simbolo na ginamit sa tula ang gagamitin upang lumikha ng ganoong epekto.

8. Imahen (Imagery) - isa ring mahalagang sangkap ng isang tula. Ang aparatong ito ay ginagamit ng makata para sa mga mambabasa na lumikha ng isang imahe sa kanilang imahinasyon. Umaapila sa limang pandama ang isang imahe. Halimbawa, kapag naglalarawan ang makata ng isang bulaklak na pulang-pula, isang imahe ng isang pulang bulaklak ang agad na nilikha sa isip ng mga mambabasa.

9. Karikatan - maririkit na salita na ginagamit upang masiyahan ang mga mambabasa.

10. Talinhaga (Figure of speech) - natatagong kahulugan ng tula. Mga tayutay ang madalas na ginagamit dito.

Pag-aralan natin ang tula ni Teodoro E. Gener sa ibaba:

Maliit na Bato Isang munting bato ang aking nadampot!… Nang ako’y mapuno ng duming alabok, Ay ipinukol ko agad na padabog Na taglay sa puso ang sama ng loob… Nang aking ipukol ay tumama naman Sa lalong malaking bato sa may pampang; Sa lakas ng tama’y dagling umilandang, Nagbalik sa aki’t ako ang nasaktan Di ko akalaing yaong munting bato Na tinatapakan ng sino mang tao, Sa di sinasadyang pagmamalikot ko’y Batuhin ang biglang naghagis na ako…

Mandin ay totoong ang lahat sa lupa
Ang bato, kung batong sinlambot ng luha,
Sa palad ng tao’y tatalsik, tatama.

Ay may katutura’t kagamitang pawa:

1. Sukat

    Ang tulang "Maliit na Bato" ni Teodoro E. Gener ay may apat na taludtod sa bawa't saknong.

Halimbawa:

(1) Mandin ay totoong ang lahat sa lupa
(2) Ang bato, kung batong sinlambot ng luha,
(3) Sa palad ng tao’y tatalsik, tatama.

(4) Ay may katutura’t kagamitang pawa:

Ang bawat taludtod o linya ay may 12 pantig.

Halimbawa:

Di ko akalaing yaong munting bato Na tinatapakan ng sino mang tao,

Di(1) ko(2) a(3) ka(4) la(5) ing(6) ya(7) ong(8) mun(9) ting(10) b (11) to(12) Na(1) ti(2) na(3) ta(4) pa(5) kan(6) ng(7) si(8) no(9) mang(10) ta(11) o(12),

2. Saknong Dahil may apat na taludtod o linya sa isang saknong, ito ay tinatawag na Quatrain sawikang Ingles

3. Tugma

May tugma ang bawa't saknong ng kanyang tula.

Halimbawa:

Nang aking ipukol ay tumama naman Sa lalong malaking bato sa may pampang; Sa lakas ng tama’y dagling umilandang, Nagbalik sa aki’t ako ang nasaktan

4. Iskema ng Tugma

abba

Nang aking ipukol ay tumama naman
Sa lalong malaking bato sa may pampang;
Sa lakas ng tama’y dagling umilandang,
Nagbalik sa aki’t ako ang nasaktan

5. Tema ng tula

Ang bato, munti man, ay may katuturan at gamit din.

6. Simbolismong ginamit sa tula

munting bato

7. Talinhagang ginamit sa tula

Halimbawa:

batong sinlambot ng luha (Simile)

Noli Me Tangere - Buod ng Kabanata 1 : Isang Pagtitipon

 Kabanata 1 -  Isang Pagtitipon

(Image - Credit to the rightful owner)

Magtatapos ang buwan ng Oktubre nang magpatawg ng Isang marangyang salu-salo sii Don Santiago de los Santos na mas kilala na si Kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa Kalye Anloague (na ngayo'y Kalye Juan Luna) na karatig ng Ilog Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynil kung kaya’t hindi magkamayaw ang ilan kung ano ang isusuot.

Dagsa ang panauhin ng gabing iyin. Hiwalay ang mga kababaihan at kalalakihan. Punong abala sa pagsalubong at pag-istima ang matandang-dalagang pinsan ng kapitan na si Tiya Isabel. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Padre Sibyla, isang Dominiko at ang kura paroko ng Binundok, si Padre Damaso, ang matabil na paring Pransiskano, at dalawang paisano.

Nagkaroon ng mainitang usapan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Padre Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo kung kaya‟t iniba ni Padre Sibyla ang usapan, dahil na rin sa isang indiyo ang may-ari ng bahay. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero ito ay tinuligsa ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng Hari sa bansa.

Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Padre Damaso. Siya ang nag-utos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral na may malinis na puso. Iniutos niya ang  paglilipat sa ibang parokya ni Padre Damaso bilang parusa.

Matapos ang kanyang paliwanag ay Iniwanan na ng Tinyente ang umpukan, Sinikap ni Padre Sibyla na pakalmahin ang loob ni Padre Damaso. Maya-maya ay nagsidatingan ang iba pang mga bisita. Kabilang dito ang mag-asawang sina Doktor. de Espadaña, isang Kasgtilang pilay at ang asawa nitong Pilipina na si Donya Victorina, na taglay ang kulot na buhok.

Natuon ang usapan sa pagkakadiskubre ng pulbura hanggang dumating si Kapitan Tiago kasama ang isang magiting na binata.

Wastong Pagbaybay na Pasulat

May pangkalahatang tuntunin sa pagbaybay na pasulat. Ito ay ang: 

"Kung ano ang bigkas, siya ang sulat"

(Image from https://www.thegreatcoursesdaily.com)

Mga Halimbawa:

Binibigkas na...                       Isinusuulat na...

alimuom                                alimuom

paaralan                                paaralan

bakasyon                                bakasyon

bangko                                    bangko

sastre                                        sastre

        Ang tuntunin sa itaas ay HINDI sa lahat ng pagkakataon dahil may mga salita tayong binibigkas na hindi pareho ang baybay nito kapag isinulat. Ang karamihan sa mga salitang ito ay ang pagbigkas ng mga patinig na e,i,o, at u. Kadalasan ay palitan ang mga ito sa pagbigkas at pagsulat.

(Image from https://www.waveapps.com)

Mga Halimbawa:

Binibigkas na...                       Isinusuulat na...

lalake                                          lalaki

baket                                            bakit

duon                                             doon

kumpanya                                    kompanya

kirut                                            kirot

        Anong mga salita pa ang iyong naisip na iba ang bigkas sa pagkakasulat? Ilista sa lomento.

Gabay sa Paggawa ng Book Review

         Isang proyekto sa Kasanayang Pangkomunikasyon sa Filipino ang paggawa ng isang book review o pagsusuri sa isang aklat na binasa bilang pagpapatunay o ipakita ang kompetensya o araling natutunan. Iba ang  porma ng book review sa isang book report o ulat-aklat/aklat-ulat kahit na may mga nilalaman ito na magkapareho.

(Image from https://www.goodreads.com)

    Tulad ng lahat ng mga likhang sining, walang dalawang pagsusuri sa libro ang magkatulad. Ngunit huwag matakot: mayroong ilang mga alituntunin para sa sinumang naghahangad na magsuri ng libro na kailangang sundin. Karamihan sa mga pagsusuri sa libro, halimbawa, ay mas mababa sa 1,500 salita ang haba, na ang katamihan ay nasa  paligid ng 1,000 salita. (Gayunpaman, maaaring mag-iba ito depende sa plataporma kung saan ka sumusulat o hinihingi ng patnugot o ng taong  humihingi ng pagsusuri.)

        Sa pangkalahatan, ang  mga pagsusuri sa libro ay naglalaman ng ilang mga unibersal na elemento. Kabilang dito ang:

        a) Isang maikling buod ng libro (brief summary)

        b) Isang pagsusuri ng akda (analysis/review of work)

        c) Isang rekomendasyon para sa madla (public recommendation)

        Ang may-akda na si Luisa Plaja ay nagbigay ng kanyang nangungunang mga tip para sa kung paano sumulat ng isang mahusay na pagsusuri ng pinakabagong libro na iyong nabasa - kung gusto mo ito o hindi.

        1) Magsimula sa isang talata na naglalarawan kung ano ang tungkol sa libro

            Tandaan lamang na hindi nagbibigay ng anumang mga spoiler o nagsisiwalat ng mga twists o paglalantad ng mga pasikot-sikot o kapanapanabik na pangyayari. Bilang isang pangkalahatang panuntunan, subukang iwasan ang pagsusulat nang detalyado tungkol sa anumang bagay na nangyayari mula sa gitna ng libro pasulong. Kung ang libro ay bahagi ng isang serye, maaaring maging kapaki-pakinabang na banggitin ito, at kung sa palagay mo ay kakailanganin mong basahin ang iba pang mga libro sa serye upang masiyahan ka sa librong iyong sinusuri. 

        2. Talakayin kung ano ang partikular na nagustuhan mo tungkol sa libro

        Ituon ang iyong saloobin at damdamin tungkol sa kwento at kung paano ito nasabi. Maaari mong subukang sagutin ang  mga sumusunod na katanungan:

        a) Sino ang iyong paboritong tauhan, at bakit?    

        b) Naramdaman bang tunay o totoo ang mga tauhan?

        c) Ang kwento ba ay nagpapanatili sa iyo upang manghula?

        d) Ano ang iyong paboritong bahagi ng libro, at bakit?

         e) Naisulat bang maganda ang ilang eksena - halimbawa, ng mga malulungkot na eksena, kapanapanabik, o kahiwagaan ...?

        f) Napatawa ka ba o napaiyak ng libro?

        g) Naakit ka ba nang husto sa  kwento at nainganyong basahin ang bawa't pahina?

        3. Banggitin ang anumang nagustuhan mo tungkol sa libro

        Pag-usapan kung bakit sa palagay mo hindi ka ginanahan para basahin ito. Halimbawa:

        a) Ninais mo ba na ang pagtatapos o ending  ay hindi naging  isang cliffhanger o bitin dahil  nagdulot ito sa iyo ng pagkabigo at pagkaunsyami?

        b) Nahirapan ka bang magmalasakit o makisimpatiya sa isang pangunahing tauhan, at maaari mo bang ipahayag ito kung bakit?

        c) Nakatuon ba ito sa isang nakatatakot na kwento na gustong-gusto mo, o sa isang tema na hindi ka interesado?

        4. Ibuod ang iyong pagsusuri

        Ibuod ang ilan sa iyong mga saloobin sa libro sa pamamagitan ng pagmumungkahi ng uri ng mambabasa na inirerekumenda mo ang aklat. Halimbawa: mga mas batang mambabasa, mas matandang mambabasa, mga tagahanga ng drama / mga kwentong misteryo / komedya. Mayroon bang mga libro o serye na maihahambing mo ito?

        5. Maaari mong bigyan ang libro ng isang rating, halimbawa ng isang marka mula sa  lima o sampu, kung nais mo!

References/Pinagbasehan:

1. https://reedsy.com/discovery/blog/book-review-examples

2. https://www.booktrust.org.uk/books-and-reading/tips-and-advice/writing-tips/writing-tips-for-teens/how-to-write-a-book-review/

Mga Tuntunin ng Ortograpiyang Pambansa - Pantig at Palapantigan

Mga Tuntunin sa Pantig at Palapantigan

Ang pantig o syllable sa wikang Ingles ay isang yunit ng tunog na binubuo ng isang pantig (vowel) o kambal-patinig at isa o mahigit pang katinig (consonant).

Ang pagpapantig (syllabication) ay isang paraan ng paghati sa isang salita alinsunod sa mga pantig na ipinambuo rito.

Mga Kayarian ng Pantig at Mga Halimbawa

1. Patinig = P 

    Mga Halimbawa:

      a●a ; o●o

2. Katinig-Patinig = KP 

    Mga Halimbawa:

     ku●bo; pa●ko; ya●ya

3. Patinig-Katinig = PK  

    Mga Halimbawa:

    ok●ok; ik●ik

4. Katinig-Patinig-Katinig = KPK

    Mga Halimbawa:

    pit●pit; bak●bak; nog●nog; pak●pak

5. Katinig-Katinig-Patining = KKP

    Mga Halimbawa:

    pla●pla; cha●cha

6. Patinig-Katinig-Katinig = PKK

    Mga Halimbawa:

    arm; urn; act; ohm; arc; ugh

7. Katinig-Patinig-Katinig-Katinig = KPKK

    Mga Halimbawa:

    germ; dorm; horn; firm

8. Katinig-Katinig-Patinig-Katinig = KKPK

    Mga Halimbawa:

    flan; tram; drum; pram; trak

9. Katinig-Katinig-Patinig-Katinig-Katinig = KKPKK

    Mga Halimbawa:

    tsart; frank; trunk; brush

Mga Tuntunin sa Pagpapantig ng mga Salita

1. Kapag may magkasunod na katinig (consonant)  sa loob ng isang salita, ang una ay isinasama sa sinundang patinig (vowel) at ang ikalawa ay isinasama sa kasunod na pantig.

Mga Halimbawa:

pansit = pan●sit

tambol = tam●bol

espesyal = es●pes●yal

pulbos = pul●bos

dakma = dak●ma

Gayunman,  karaniwan, kung hiram mula sa Español ang mga digrapo (digraph = a combination of two letters representing one sound) gaya ng BR, TR, KR, etc. magkasama ito sa isang pantig at hindi pinaghihiwalay.

Mga Halimbawa:

okra = o●kra

sobre = so●bre

libro = li●bro

litro = li●tro

kulebra = ku●le●bra

letse = le●tse

libre = li●bre

pitso = pi●tso

2. Kapag may tatlong magkakasunod na katinig sa loob ng isang salita, ang unang dalawa ay sumasama sa sinundang patinig at ang ikatlo ay napupunta sa kasunod

na pantig.

Mga Halimbawa:

inspirasyon = ins●pi●ras●yon

eksperto = eks●per●to

engkanto = eng●kan●to

transfer = trans●fer

Subali't, Kapag ang una sa tatlong magkakasunod na katinig ay sinusundan ng alinman sa BL, BR, DR, PL, at TR, ang unang katinig ay isinasama sa unang patinig at ang sumunod na dalawang katinig ay napupunta sa kasunod na pantig.

Mga Halimbawa:

timbre = tim●bre

templo = tem●plo

sentro = sen●tro

alambre = a●lam●bre

ultra = ul●tra

alpombra =al●pom●bra

3. Pantig na Inuulit

        Kapag nagsisimula ang salita sa kambal-katinig o kumpol-katinig (consonant cluster), ang katinig at patinig lamang ang inuulit.

Mga Halimbawa:

plano ==> mag●pa●pla●no

trabaho ==> mag●ta●tra●ba●ho

close ==> i●pa●ko●close

traydor ==> mag●ta●tray●dor

plantsa ==> mag●pa●plan●tsa

klase ==> nag●ka●kla●se

Source: Komisyon sa Wikang Filipino (SWF)

    

Mga Tuntunin ng Ortograpiyang Pambansa - Mga Grafema

         Ang Komisyon ng Wikang Filipino (KWF) ay bumalangkas ng Mga Tuntunin ng Ortograpiyang Pambansa upang maging gabay ng mga guro, mag-aaral, dalubhasa sa wika at mga mananaliksik. 

Ano ang ortograpiya?

        Ayon sa Wikipedia, ang ortograpiya ay isang hanay ng mga kombensyon para sa pagsulat ng isang wika. Kasama rito ang mga pamantayan ng pagbaybay, hyphenation o paggamit ng gitling, pag-capitalize o pagsulat sa malaking titik, mga word break o paghihiwalay o pagpapantig ng mga salita, diin, at bantas.

Nasa ibaba ang ilan sa mga tuntuning ortograpiya ng wikang Filipino:

Mga Grafema (Grapheme)

        Ang grafema ang pinakamaliit na yunit o bahagi ng sistema sa pagsulat. Sa ortograpiyang Filipino, ito ay binubuo ng:

1. Titik o Letra

        a. May dalawampu't walong (28) titik o letra ang wikang Filipino o Alpabetong/Abakadan Pilipino. Dalawampu (20) sa mga ito ay katutubong titik:

        An       Bb       Kk       Dd       Ee  

        Gg       Hh       Ii         Ll         Mm 

        Nn       Ngng   Oo       Pp        Rr 

        Ss        Tt        Uu       Ww       Yy

        b. Walo (8) naman ang hiram o banyagang titik. Ito ay ang mga sumusunod:

        Cc       Ff        Jj       Ññ

        Qq       Vv      Xx      Zz

        c. Ang mga titik ay binabasa o binibigkas sa tunog Ingles, maliban sa Ññ (enye) na mula sa wikang Espanyol.

(Sinipi mula sa https://samutsamot.com)

2. Di-titik

        Ito ay binubuo ng tuldik (accent) at bantas (punctuation mark).

        a. Tuldik o Asento - gabay  sa paraan ng pagbigkas ng mga salita.

        b. Bantas - kumakatawan sa mga patlang at himig ng pagsasalita sa pagitan ng mga titik at pantig (syllable).

======

Pinagmulan/Source: Komisyon ng Wikang Filipino

https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/Ortograpiyang_Pambansa_2.pdf

WASTONG GAMIT: Habang at Samantalang

Kung pakikinggan. tila pareho lamang ang nais ipahiwatig ng salitang "habang" at "samantalang." Ang mga ito ay nagpapahayag ng oras o panahon. Gayunman, ang dalawang salita ay may wastong gamit sa Balarilang Pilipino. Ang habang ay katumas ng "while" sa Ingles.

(Image from https://www.liveauctioneers.com)

A. HABANG

    Ang  habang ay isang kalagayang nagpapahiwatig ng walang tiyak na katapusan o hangganan o masyado itong "mahaba".

Mga Halimbawa:

1. Hindi nawawalan ng pag-asa si Nanay Damiana habang nabubuhay.

2. Patuloy lang sa simpleng mamumuhay si Urbana habang hinihintay ang kanyang prince charming.

3. Habang patuloy ka sa pagkukunsinte, hindi matututo ang iyong anak.

4. Pansamantalang mamaluktot habang maiksi pa ang kumot.

5. Mag-ipon habang bata pa.

B. SAMANTALANG

    Ang samantalang ay isang kalagayan na nagpapahiwatig ng maikling panahon, may taning o "pansamantala" lamang. Ang kasingkahulugan nito sa wikang Ingles ay "meanwhile".

Mga Halimbawa:

1. Samantalang hindi pa dumarating ang Tatay galing sa bukid, magluluto muna ako ng hapunan.

2. Namasukan munang tindera si Aleli samantalang hinihintay ang resulta ng kanyang board exam.

3. Sumilong muna tayo samantalang malakas pa rin ang buhos ng ulan.

4. Nagprito ng itlog si John Paul samantalang hinihintay na mainin ang sinaing. 

5. Nagsusulat sa pisara ang guro,  samantalang nagbabasa ng aklat ang mga mag-aaral.

Gamit din ang samantalang upang ipakilala ang pagtatambis ng dalawang kalagayan. Ang pagtatambis (antithesis) ay pambanggit ng mga bagay na makakasalungat upang mapabisa ang pangingibabaw ng isang natatanging kaisipan.

Mga Halimbawa:

1. Bakit ko sasagutin si Mario samantalang si Ligaya pa rin ang laman ng kanyang isip?

2. Mahirap tayong magkaisa samantalang kanya-kanyang ideya pa rin ang nais nating sundin.

3. Ipinapayo ni Monica na magbati kami ni Rosa samantalang siya man ay galit sa dalaga.