Ano ang Bugtong?

Ang bugtong (riddle in English) ay isang palaisipang-laro. Ito ay kadalasang binubuo ng isang parirala, pangungusap , saknong o talatang matalinhagang tumutukoy sa isang bagay, tao, pangyayari, atbp. Karaniwang nilalaro ang bugtong o bugtungan (pahulaan o patuturan) sa loob ng paaralan, sa mga lamayan o kasiyahan.

Hulaan ang mga bugtong na ito:

1. Kung kailan ko pinatay saka humaba ang buhay.

2. Baboy ko sa pulo, balahibo'y pako.

3. Buto't balat lumilipad.

4. May mukha walang mata, may kamay walang tenga.

5. Hinila ko ang bigting, nagkakarang ang matsing.

6. Bumili ako ng alipin, mataas pa sa akin.

7. Isang balong malalim, punompuno ng patalim.

8. Isang prinsesa, nakaupo sa tasa.

9. Walang lapis, walang pluma, sumusulat ng maganda.

10. Mahaba at namamaga, sumusuka ng gata.

11. Dalawang bagay na bibitin-bitin, natitiklop kapag bumahing.

12. Kabit-kabit na uling, tingna't bibitin-bitin.

13. Dalawang magkakapatid, nag-uunahang pumanhik.

14. Nagtago si Pedro, nakalitaw ang ulo.

15. Heto na si Kaka, bubuka-bukaka.

PAGSASANAY; REVIEWER SA FILIPINO

Nasa ibaba ang isang pagsasanay upang malinang ang mga mag-aaral at yaong nag-aaral ng Filipino sa wastong gamit ng mga salita:

Tuntunin: Piliin ang tamang sagot sa loob ng panaklong

1. (Dito, Rito) na kayo kumain.

(Image from http://www.davaobase.com/tag/araw-ng-dabaw/)

2. Taga-Dabao (daw, raw) ang mga magulang ni Felix.

3. May darating na bisita ang Nanay bukas. (Wawalisin, wawalisan) ko ang likod at harap ng aming bahay. (Wawalisan, Wawalisin) ko ang mga nagkalat na mga tuyong dahon ng punong-mangga.

(Image from http://tagaloglang.com/walis/)

4. Huwag mong (pahirin, pahiran) ng alkitran ang dingding ng bahay-baboy.

5. Nagkaroon ng (inuman, inumin) sa bahay ng mga Kuya nang siya ay nagbalikbayan. Nag-uumapaw ang mga (inuman, inumin).

6. Buhay (daw, raw) niya ang kapalit sa kasamaang ginawa.

7. (May, Mayroon) dumating na signos sa bayan nina Perla.

(Image from https://openclipart.org/detail/256951/little-boy-and-girl-holding-hands-silhouette)

8. Huwag mong (bibitiwan, bibitawan) ang kamay ni Neneng habang tayo ay namamasyal sa SM.

9. (Nabitiwan, Nabitawan) niya ang hawak na lobo.

10.  Wasak-Wasak na (ng, nang) dumating ang mga balikbayan box na padala ni Ate mula Abu Dhabi.

(Image from https://openclipart.org/detail/256951/little-boy-and-girl-holding-hands-silhouette)

11. Tawa siya (nang, ng) tawa nang kilitiin ni Joaquin.

12. Bigyan mo siya (nang, ng) konting pagtingin.

13. Hindi siya pumayag na (alisin, alisan) ng karapatan sa kanyang mga anak.

14. (Alisan, Alisin) mo ang mga tinik sa iyong pagkatao.

(Image from http://www.gastronomybyjoy.com/2015/08/)

15. Masarap ang isdang ayungin pero dapat (alisan, alisin) ito ng tinik bago kainin.

16. Halika (dito, rito)!

17. Sa Mababang Paaralan ng Paoay (din, rin) siya nag-aral ng elementarya.

18. Naghihinala si Aling Metring sa kanyang asawang si Jose kung kaya't inutusan ang isang kakilalang (subukan, subukin) ito.

(Image from http://www.marketmanila.com/archives/hot-woks)

19. (Pahirin, Pahiran) mo ng langis ang kawa bago mo itago (nang, ng) hindi kalawangin.

20.  Pupunta (dito, rito) ang Kakang Lucio sa makalawa.

21. Luminis ang buong paligid nang kanyang (walisan, walisin).

22. Si Carlito (daw, raw) ang magiging panauhing-pandangal sa pagtatapos ng mga mag-aaral.

(Image from http://greatresultsteambuilding.net/increase-dependability-ask-team-hold-rope/)

23. Huwag kang (bibitaw, bibitiw) at baka ka mahulog.

24. Sa Sariaya (din, rin) ang kanyang punta.

25. Humiyaw ka (nang, ng) malakas (nang, ng) ikaw ay marinig.

Government Officials in Filipino

Narito ang mga opisyales o namamahala sa Pilipinas na isinalin sa wikang Filipino:

President = Presidente o Pangulo

Vice-President = Bise-Presidente o Pangalawang-Pangulo

Senator = Senador

Congressman = Kongresista o Kinatawan

Chief Justice = Punong Mahistrado

Solicitor General = Tagausig Panlahat

Chairperson - Tagapangulo

Administrator = Tagapangasiwa

Chief Executive Officer (CEO) = Punong Opisyal

Lead Convenor = Panginahing Tagapagtipon

Presidential Spokesperson = Tagapagsalita ng Pangulo 

Presidential Adviser = Pampanguluhang Tagapayo

Chief Presidential Leagl Counsel = Punong Abogadong Pampanguluhan

Director-General = Direktor-Heneral

Executive Director = Direktor Tagapagpaganap

Head = Puno

Governor = Gobernador o Puno ng lalawigan

Vice-Governor = Bise-Gobernador o Pangalawang-Puno ng lalawigan

Board Member = Bokal

Mayor = Meyor o Punong-bayan o Punong-lungsod

Vice-Mayor - Bise-Meyor o Pangalawang-Punong bayan o punong-lungsod

Councilor = Konsehal

Barangay Captain = Kapitan ng Barangay

Secretary = Kalihim

Treasurer = Ingat-yaman

Auditor =  Tagasuri

Adviser = Tagapayo

Barangay Police - Barangay Tanod

Fruits of the Philippines

To all foreigners who want to know the different fruits of the Philippines in the Filipino language, here they are:

Mango = mangga (mang-ga)

(Image from http://world-crops.com/mango/)

Banana = saging (sa-ging)

(Image from http://www.prevention.com/eatclean/13-foods-that-have-more-potassium-than-a-banana)

Black palm = duhat (du-hat)

(Image from http://cc2.savs.hcc.edu.tw/~chuavv/Philippines/PhilippineFruits/index.html)

Monkeypod = kamatsile (ka-ma-tsi-le)

(Image from http://www.thepicta.com/tag/kamachile)

Spanish plum = sinigwelas (si-nig-we-las)

(Image from https://www.pinterest.com/pin/840343611689156942/)

Cashew = kasoy (ka-soy)

(Image from http://tesathome.com/2011/02/25/chicken-and-cashew-nut-rice/)

Chinese-laurel, Herbert River-cherry, Queensland-cherry, salamander-tree, wild-cherry, currant tree = bignay (big-nay)

(Image from  Chinese-laurel,[1] Herbert River-cherry,[1] Queensland-cherry,[1] salamander-tree,[1] wild cherry,[1] and currant tree.[1] This is a variable plant which may be short)

Star apple = kaimito /kaymito (ka-i-mi-to) (kay-mi-to)

(Image from https://www.pinterest.com/pin/575475658616183354/)

Star fruit = balimbing (ba-lim-bing)

(Image from https://muabannhanh.com/chuyen-cung-cap-giong-cay-khe-ngot-cay-khe-ngot-cay-khe-khe-giong-cay-khe-ngot-chat-luong-id-a4470a00)

Sugar-apple, Sweetsop, Custard apple = anonas (a-no-nas)

(Image from https://www.pinterest.com/pin/228909593537690348/)

Sugar-apple, sweetsop, custard apple = atis (a-tis)

(Image from https://www.pinterest.com/pin/366550857144920300/)

Muntingia = aratiles (a-ra-ti-les)

(Image from http://verdilaurent.blogspot.com/2013/06/the-health-benefits-from-roadside-tree.html)

Gooseberry = garamay/karamay (ga-ra-may/ ka-ra-may)

(Image from http://www.worldwidefruits.com/genus-phyllanthus.html)

Sapodilla = chico/tsiko (chi-ko/tsi-ko)

(Image from http://www.vatgia.com/raovat/2764/10840707/ban-giong-hong-xiem-xoai-hong-xiem-xuan-dinh.html)

Wax apple, Java apple, water apple = makopa (ma-ko-pa)

(Image from https://www.google.com.sa/search?q=makopa+in+english&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwjKxt2U0erUAhWGJZoKHbIOAGIQ_AUICigB&biw=1280&bih=543#imgdii=3nzSYhC7GTMElM:&imgrc=24r_TESOdYoUwM:)

Guava = bayabas (ba-ya-bas)

(Image from https://www.facebook.com/517560811745936/photos/pcb.536159836552700/536159809886036/?type=3&theater)

Soursop = guyabano (gu-ya-ba-no)

(Image from https://catmontree.wordpress.com/2011/03/02/natural-cancer-cell-killer-the-guyabano/)

Lanzones = lansones (lan-so-nes)

(Image from http://www.agriknows.com/2017/05/21/agri-80/)

Parts of the Face

For foreigners who wish to learn the Filipino language, this is for you.
We begin with the different parts of the head (Iba't ibang bahagi ng ulo).

(Image from https://www.google.com.sa/search?q=parts+of+face&tbm=isch&imgil=B2IoeLYZk-0L7M%253A%253Bv8kOjuUfWjMPaM%253Bhttp%25253A%25252F%25252Fforum.englishforlife.mk%25252Findex.php%25253Fu%2525253D%25252Ftopic%25252F1394%25252Fparts-of-face&source=iu&pf=m&fir=B2IoeLYZk-0L7M%253A%252Cv8kOjuUfWjMPaM%252C_&usg=__sBfYzugslmMAZSUJHzg2qQHBjxU%3D&biw=1280&bih=592&ved=0ahUKEwjKx7LPgOjUAhXFOhQKHYK2BiYQyjcINQ&ei=0YpXWYqbBMX1UILtmrAC#imgrc=B2IoeLYZk-0L7M:)

hair = buhok  (bu-hok)

temple = sentido (sen-ti-do)

ear = tainga; tenga (ta-i-nga) (te-nga)

earlobe = kapingulan  (ka-pi-ngu-lan)

cheek = pisngi (pis-ngi)

mouth = bibig; bunganga (bi-big) (bu-nga-nga)

lip = labi (la-bi)

forehead = noo (no-o)

eyebrow = kilay (ki-lay)

eyelash = pilikmata (pi-lik-ma-ta)

eye = mata; paningin (ma-ta) (pa-ni-ngin)

nose = ilong (i-long)

nostril = butas ng ilong (bu-tas ; ng; i-long)

jaw = panga (pa-nga)

chin = baba (ba-ba)

Ano ang Kuwentong Bayan?

Ang kuwentong bayan o folklore/folktale sa Ingles ay sinaunang kuwentong isinasalaysay ng mga matatanda sa mga kabataan bago pa man dumating ang mga Kastila sa Pilipinas. Ito ay kalimitang salaysay na sumasalamin sa katangian ng isang mamamayan. Natutungkol din ito sa mga hari, prinsipe, prinsesa, diwata at mga kakatwang mamamayan sa isang lugar o kaharian.

Ilan sa halimbawa ng Kuwentong Bayan ay ang mga sumusunod:

1. Ang Diwata ng Karagatan
2. Si Mariang Kalabasa

Wastong Gamit ng Gitling (-)

Sa pagsulat ng isang sanaysay, kuwento, talata, o pangungusap, ang paggamit ng wastong bantas ay mahalaga upang maging malinaw ang nais ipahiwatig ng may-akda. Isa sa mga ito ay ang gitling (-) o hyphen sa wikang Ingles.

Wastong Gamit ng Gitling

A. Kadalasang ginagamit ang gitling (-) kapag inuulit ang buong salitang-ugat (root word) o dalawang pantig (syllable)  ng salitang-ugat.

Mga Halimbawa:

1. Gabi-gabi na lamang siyang umaalis ng bahay.

2. Kung kani-kanino niya ibinibigay ang kanyang mga laruan.

(Image from http://www.philstar.com/entertainment/2016/01/25/1546192/photos-pia-wurtzbach-elegant-green-terno-homecoming-parade)

3. Napakaganda ng isinuot niyang berdeng-berdeng terno.

4. Sino-sino (hindi sinu-sino) sa inyo ang kinumpilan na?

5. Nagbukas si Maria ng isang Ihaw-Ihaw.

Ilan pang halimbawa:

araw-araw          gabi-gabi         

ano-ano (hindi anu-ano)     sira-sira   

iba-iba

Gayunman, kung ang salita ay mahigit sa dalawang pantig, ang unang dalawang pantig lamang ang inuulit.

Halimbawa:

1. palito ==> pali-palito

2. suntukin ==> suntok-suntukin

3. bariles ==> bari-bariles

4. sundutin ==> sundot-sundutin

5. samalin ==> sampal-sampalin

Subali't kung may unlapi (prefix), isinasama ito sa unang bahaging inuulit.

Halimbawa:

1. pabalik ==> pabalik-balik

2. masinto ==> masinto-sinto

3. maamo ==> maamo-amo

TANDAAN:

Ang gitling ay hindi ginagamit sa salita na may mga pantig na inuulit nguni't walang kahulugan kapag hindi inulit.

Halimbawa:

1. paruparo ==> dahil walng "paro"

2. alaala ==> dahil walang "ala"

3. gamugamo ==> dahil walang "gamo"

Dapat gitlingan ang sari-sari at samot-samot dahil may salitang "sari" at "samot".  Dapat ding may gitling ang salitang "samot-sari". Maling anyo ang "samo't-sari".

Ang salitang "iba't-iba" ay mali dahil hindi ito salitang inuulit kundi kontraksiyon lamang ng "iba at iba". 

B. Ginagamit ang gitling sa pagitan ng isang unlapi (prefix) na nagtatapos sa katinig (consonant) at ang salitang nilalapian ay nagsisimula naman sa patinig (vowel). Ang paggamit ng gitling dito ay mahalaga upang maging malinaw ang ibig ipahiwatig at hindi magkaroon ng iba pang kahulugan ang salita.

Mga Halimbawa

(Image from https://goodmenproject.com/featured-content/all-alone-in-the-forest-yet-not-alone-at-all-dg/)

1. Ayaw ni Mario ng may kasama kaya mag-isa siyang nagtungo sa gubat.

2. Madalas siyang umuwi ng probinsiya lalo na at tag-ani.

3. Ang pag-ayaw ni Petra sa kanilang kasal ay kasalanan ni Pedro.

4. Nakapitas ng dalawang manggang-hinog si Jose. Tig-isa silang magkapatid.

5. Pag-aararo ang ikinabubuhay ng kanilang pamilya.

C. Ang gitling ay ginagamit rin kapag ang isang salita ay hindi na maaring isulat pa ng buo dahil sa kakulangan ng espasyo. Ito ay nangyayari sa pagsusulat, pagmamakinilya o paggamit ng kompyuter sa isang linya sa isang papel. Dapat lamang tandaan na ang pagigitling ay ayon sa tamang pagpapantig ng salita.

Mga Halimbawa

1. Nalulungkot si Amelia dahil ang kanyang matalik na kaibigang si Aniceta ay aalis na pa-

     tungong Amerika sa isang linngo.

2. Masayang nakikipagkuwentuhan si Mang Kanor sa mga kumpare nang biglang duma-

      ting si Aling Dabiana at siya ay hambalusin. 

D. Ang gitling ay ginagamit din kapag pinagsama ang apelyido na isang ginang at ang kanyang naging asawa.

Mga Halimbawa

1. Gng. Debbie dela Cruz-Villavicencio

2. Jocelyn Marquez-Araneta

E. Ginagamit ang gitling sa pagitan ng nawalang kataga o salita ng dalawang salitang pinagsama.

Mga Halimbawa

1. binatang taganayon = binatang-nayon

(Image from https://livingstain.wordpress.com/2009/06/20/jolina/)

2. pamatay ng kulisap =  pamatay-kulisap

3. bahay na inuman = bahay-inuman

4. karatig na bayan =  karatig-bayan

5. pugad ng baboy = pugad-baboy

F. Ginigitlingan ang isang salita kung may unlapi ang tanging ngalan ng tao, lugar, tatak, simbolo, sagisag, brand atbp.

Mga Halimbawa

1. Si Adela ay maka-Sharon Cuneta.

2. Taga-Batanes si Armando.

(Image from http://www.thehealthyarchive.info/2014/11/dangers-of-soda-pop-facts-and-stats.html)

3. Uhaw na uhaw sina Cecilio kaya sila ay nag-Pepsi.

4. Hindi na matatawaran ang kanyang pagiging maka-Filipino.

5. Kung nais makatipid sa paglalaba, tayo ay mag-Surf.

Dapat lamang tandaang nalilipat sa pagitan ng inulit na pantig ng tanging ngalan at ng buong tanging ngalan ang gitling kapag ang salita ay nagiging pandiwa sa hinaharap (future tense of the verb).

Mga Halimbawa

1. Mag-Jollibee = Magjo-Jollibee

2. Mag-Coke = Magco-Coke

3. Mag-Yaris = Magya-Yaris

G. Kapag ginamit ang panlaping (affix) ika ay ginamit, ito ay kadalasang ginigitlingan kung ang inunlapian ay isang numero o tambilang (digit).

Mga Halimbawa

1. ika-9 ng gabi

2. ika-23 ng Oktubre

3. ika-10 pahina

4. ika-50 anibersaryo

5. ika-4 na linggo

H. Ginagamit ang gitling kapag ang isang praksyon (fraction) ay isinulat nang patitik.

Mga Halimbawa

1.     2/3 =  dalawang-katlo

2.     6 1/4 = anim at isang-kapat

3.     3/8 =  tatlong-kawalo

I. Ang gitling ay ginagamit din kapalit ng salitang "hanggang"   o  "o kaya ay" sa isang panukat ng rekado, haba ng oras o panahon.

Mga Halimbawa

1.     3 hanggang 5 kutsarita  =  3-5 kutsarita
2.     4 o kaya ay 6 butil = 4-6 butil
3.     2 hanggang 5 oras = 2-5 oras
4.     25 o kaya ay 30 minutos = 25-30 minutos
5.     2 hanggang 3 buwan = 2-3 buwan

J. Ginagamit din ang gitling sa onomatopeikong pagsulat sa mga iisahing pantig na tunog.

Mga Halimbawa:

1. tik-tak

2. ding-dong

3. tsk-tsk

4. plip-plap

5. ra-ta-tat

6. tsug-tsug

7. eng-eng

K. Gamit din ang gitling sa salitang may unlaping "de" mula sa Espanyol na may kahulugang "sa pamamagitan ng" o "ginawa o ginagamit sa paraang".

Mga Halimbawa:

1. de-bote

2. de-lata

3. de-mano

4. de-kahon

5. de-kolor